شهد پارسی در جان کویر

گیاه گون 4 نوع مختلف دارد که مهمترین آن انگبین گون است. این گیاه از گذشته تا کنون برای تولید گز مورد استفاده قرار می گرفته است. گز شیرینی معروف و سنتی ایرانی بوسیله حشره ای که از گیاه گون تغذیه می کند, تولید می شود, ولی متأسفانه این حشره در حال حاضر به عنوان یک گونه نادر و در معرض خطر انقراض معرفی شده است, به گونه ای که کارشناسان نسبت به حفظ و احیای آن هشدار داده اند.

گز چگونه تولید می شود

نوزاد حشره کوچکی به نام پسیل گز که طول بدن آن کمتر از 2 میلی متر است, عامل اصلی تولید گز انگبین است. این نوزادان که در اصطلاح پوره نامیده می شوند, از شیره گیاهی برگچه ها و سرشاخه های گون تغذیه میکنند و پس از هضم و جذب مواد مورد نیاز خود, مازاد مواد قندی و سایر مواد شیره را که نیاز ندارند, بدون وارد کردن به معده اصلی مستقیم از انتهای بدن خود خارج می کنند که به صورت رشته های باریک و سفید رنگ  روی سرشاخه های گون دیده می شود. البته این مواد که در ابتدای خروج از بدن حشره به صورت رشته های خمیری هستند بلافاصله در مجاورت هوای محیط خشک می شود و به صورت رشته های نخی شکل و بند بند درمی آید. افراد محلی این رشته های سفید را گز انگبین و گاهی به اختصار گز می نامند.

همکاری گیاه و حشره

وجود گون های انگبین در مراتع, سابقه ی دیرینه ای دارد؛ ولی برداشت گز از گون تنها به 200 سال پیش برمی گردد. به گفته مهندس محمد جواد عمونبی, مدیر جهاد کشاورزی شهرستان خوانسار, این گونه گون در کشورهای شوروی سابق, عراق, چین و ایران (غرب استان اصفهان و قسمتی از استان های لرستان و چهار محال و بختیاری) وجود دارد.عمونبی می افزاید: به طور کلی سطح زیر کشت گیاه گون در کشور 200 هزار هکتار است که در صورت بازده بودن از هر هکتار آن 150 کیلوگرم محصول به دست خواهد آمد؛ اما متأسفانه در حال حاضر بخشی از سطح زیر کشت گون در کشور فاقد باردهی است و در شهرستان خوانسار هم به دلیل عوامل جوی و محیطی, برداشت بی رویه و چرای غیر اصولی دام ها شاهد کاهش باردهی گیاه گون بویژه گز انگبین در سالهای اخیر بوده ایم. این در حالی است که تنها در این شهرستان حدود 40 هزار هکتار گون وجود دارد که از ظرفیت بالقوه ای با تولید 2 تن محصول برخوردار است.البته متأسفانه این سطح در حال حاضر فاقد باردهی است.
برای حل این مشکل و به منظور بارور شدن گون های انگبین شهرستان خوانسار, یک طرح تحقیقاتی در حال انجام است که خوشبختانه به نتیجه رسیده و با اجرای کامل آن در آینده ای نزدیک شاهد باروری این گیاه خواهیم بود. عمونبی ویژگی های این طرح را شناخت پدیده تولید گز انگبین, شناسایی گونه مولد گز انگبین و شناخت عوامل تقویت کننده تولید گز و عوامل زنده مؤثر در جمعیت پسیل گز در تولید می داند, ضمن آنکه یافتن راهکارهایی برای افزایش جمعیت و حمایت حشره مولد و اجرای مکانیزاسیون جبرانی را هم از عوامل مؤثر این طرح معرفی می کند.

راهی برای نجات

با توجه به اهمیت طرح افزایش باردهی گیاه گون مراحل مختلفی برای آن از سوی کارشناسان و مجریان طرح در نظر گرفته شده است. شناسایی گونه مولد گز انگبین و حشره پسیل گز, پراکنش و تراکم آنها اولین گام در این تحقیقات به حساب می آمد که به انجام رسیده است؛ اما مراحل بعدی آن همچون تعیین عوامل زنده مؤثر در جمعیت و تولید, همچنین بررسی عوامل غیر زنده مانند تأثیرات برف, یخبندان و ... در حال انجام است. در نهایت قرار است روش های احیای گون و افزایش جمعیت پسیل گز پس از اتمام مراحل سه گانه قبلی انجام شود.
این طرح از آنجا حائز اهمیت است که اگرچه تکثیر گون انگبین به صورت طبیعی و خودرو از طریق بذر صورت می گیرد, ولی برای تکثیر پسیل و حشره لازم است شرایط محیطی مناسبی فراهم شود و در نتیجه باید عوامل بازدارنده ای که تاکنون باعث از بین رفتن حشره شده اند, شناسایی شوند و در نهایت با انتقال پسیل از مناطق فعلی به مناطق مناسب شرایط ویژه ای برای تولید هرچه بیشتر فراهم آید. به این منظور و برای استقرار و تولید پسیل باید شرایط محیط طبیعی و حفاظت فیزیکی و مکانیکی فراهم و در ضمن, شرایط و تکنولوژی های آزمایشگاهی شامل اتاق تیمار رشد و محیط های کشت و پرورش هم در نظر گرفته شوند.

به شیرینی عسل

شایع ترین کاربرد انگبین گون تولید گز است. این ماده ضمن آنکه خواص متضاد چسبندگی و شکنندگی خود را به گز می بخشد, باعث حفظ رطوبت گز و در نتیجه نرم و تازه ماندن آن برای چندین هفته می شود. در حال حاضر به دلیل کاهش بهره برداری گز انگبین و افزایش قیمت آن, قنادها ترجیح می دهند به جای آن از ترکیبات مصنوعی و متشابه مانند بادکا, که حاوی گلوکز مایع است و قیمت پایین تری دارد استفاده کنند. کاربرد دیگر در صنایع دارویی است. فروکتوز موجود در مان گون دارای خاصیت دارویی ویژه ای است که باعث شده است در طب مورد توجه قرار گیرد. فروکتوز یا قند میوه, قندی ساده و به مراتب شیرین تر از ساکاروز است. انگبین گون با داشتن 40 درصد فروکتوز همانند عسل یکی از منابع غنی این قند کمیاب است که می توان از فروکتوز آن برای تولید اسپرماتوزوئید در انسان و نیز تزریق به افراد مبتلا به دیابت استفاده کرد و ...

به گفته عمونبی در حال حاضر طرح افزایش باردهی گیاه گون از سوی مرکز تحقیقات سازمان جهاد کشاورزی در حال اجراست و دستگاه هایی همچون فرمانداری, مدیریت جهاد کشاورزی و اداره منابع طبیعی استان اصفهان از آن حمایت می کنند. از نتایج این طرح مقالات متعددی در نشریات معتبر به چاپ رسیده و در صورتی که طرح با حمایت های مالی به خوبی اجرا شود, در آمد بسیاری برای مردم محلی و کشور به ارمغان خواهد آورد. عمونبی در پایان روند پیشرفت این طرح را مثبت ارزیابی کرد و افزود: با توجه به نتایج به دست آمده در مرحله پایلوت به موفقیت نهایی این طرح در آینده ای نزدیک امیدوار هستیم.

......جام جم......