بر اساس گزارش اداره کل محيط زيست استان گيلان، طي سه دهه گذشته به دليل شکار بي رويه و نبود نظارت دقيق به فرايند شکار غير قانوني، جمعيت مرال تا بيش از 70 درصد کاهش يافته و بر اساس سرشماري هاي انجام شده تعداد آن در استان گيلان به کمتر از 100 رأس رسيده است.
تخريب جنگل و تبدبل آن به مجمع الجزاير جدا از هم با فعاليت هاي شرکت هاي مقاطعه کار جنگل و ساخت و سازهاي انساني به شدت امنيت جمعيت اين گونه را مورد تهديد قرار داده است. متأسفانه محدود شدن زيستگاه اين جانور و در معرض اصوات ناشي از تعرض جاده ها و تخريب جنگل قرار گرفتن اين گونه، علاوه بر کاهش ميل آن به جفت گير، بارداري هاي آن را نيز گاه ناموفق مي کند، چرا که استرس هاي موجود در زيستگاه ها مي تواند رفتارهاي عادي جانور را تغيير دهد. هم اکنون بانک ژن با مطالعات ژنتيک، احياي «مرال» را در اولويت برنامه هاي خود دارد تا دوباره شاهد حضور منحصر به فرد اين گونه از حيات وحش باشيم.

بانک ژن سازمان حفاظت محيط زيست حدود يک سال است که فعاليت خود را به منظور حفاظت و احياي گونه هاي گياهي و جانوري بويژه گونه هاي در معرض خطر آغاز کرده است که در اين ميان، گونه جانوري مارال از جمله مهمترين گونه هاي داراي اولويت پژوهشي در اين بخش است تا با استفاده از رويکرد جديد مديريت ژنتيکي، مديريت بهينه اي براي احيا و حفاظت از اين گونه با ارزش و نگين جنگل هاي خزري به کار گرفته شود.
بررسي ها نشان مي دهد که تنوع زيستي در کشور ما تنها دو برابر قاره اروپاست و اين نشانگر غناي موجود در اقليم ها، زيستگاه ها، جانوران . گياهان سرزمين ايران است. از اين رو يکي از لايه هاي حفاظتي سازمان محيط زيست، حفاظت از ساختارهاي ژنتيکي گونه هاي مختلف در ايران با اولويت مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محيط زيست است.
طرح ايجاد بانک ژن از سال 1384 شکل گرفت که هم اکنون اين مجموعه نگهداري مطلوب از ذخاير ژنتيکي جانوري و گياهي و حفظ تنوع زيستي به عنوان سرمايه هاي ملي را با استفاده از تکنيک هاي زيست فناوري در دست اقدام دارد. بانک ژن يکي از مؤثرترين راههاي حفاظت از گونه هاي گياهي و جانوري بخصوص گونه هاي در معرض خطر است و به گفته رئيس سازمان حفاظت محيط زيست، حدود 4هزار گونه گياهي و جانوري در مناطق تحت مديريت سازمان وجود دارد که مطالعه روي اين گونه ها، بايد هرچه زودتر آغاز شود.

بر اين اساس، به دنبال تعيين سياست هاي تدوين بانک ژن، اولويت بندي گونه هاي در معرض خطر بريا جانوران، گياهان و آبزيان در معرض انقراض و در معرض تهديد انجام شد.
گونه هاي مارال، آهو، گوزن زرد ايراني، تمساح پوزه کوتاه ايراني، خرس سياه، خرس قهوه اي، پلنگ و يوز در بخش جانوران، گونه هايي مانند هوبره و ميش مرغ در بخش پرندگان، گونه هايي مانند آستوراگالوس(Astragalus) و سمناننيس (Semnanenis) در بخش گياهان و همچنين آبزيان از گونه هاي ماهي کوره غار و نوعي ماهي آندميک در منطقه حفاظت شده گنو در فهرست اولويت هاي مطالعاتي ژنتيکي و شناسايي ذخاير ژنتيکي آنها در بانک ژن قرار گرفته است. اگر چه در صورت بروز حوادثي مانند مرگ ناگهاني جمعيتي از دلفين ها در سواحل ايران بررسي ضربتي آناليز جمعيتي از دلفين ها نيز در دستور کار قرار مي گيرد.

رفتارشناسي مارال Cervus elaphus
مارال از خانواده گوزن هاست، جثه بزرگ و قوي و دست و پايي بلند دارد. موها کوتاه، به رنگ خاکستري تيره و در تابستان متمايل به قهوه اي اند. رنگ بچه ها قهوه اي متمايل به قرمز با خالهاي سفيد است و ناحيه کفل بر خلاف گوزن زرد که سفيد است، در مارال ها زرد است، به طوري که خطوط سياه روي دم و اطراف کفل وجود ندارد. نرها شاخهاي بلند با شاخکهاي نسبتا منظمي دارند و شاخ مارال ايراني بر خلاف شاخ مارال اروپايي در جلوي پيشاني دو شاخک دارد. شاخ ها همه ساله در اسفند تا فروردين مي افتد. شاخ جديد بلافاصله شروع به رويش مي کند و اوايل تابستان کامل و سفيد مي شود و پوشش مخملي آن بر اثر شاخ زدن به بوته ها و درختها از بين مي رود. تعداد شاخک ها و طول شاخ ها معمولا همه ساله افزوده مي شود و در 8 تا 10 سالگي به حداکثر مي رسد و از آن به بعد، از طول شاخ ها و تعداد شاخک ها کاسته مي شود. مارال در سنين پيري شاخهايش کوتاه و بدون شاخک است و در اصطلاح به آن سيخو مي گويند. اندازه طول سر و تنه در مارال ها 160 تا 250 سانتي متر، دم 12 تا 15 سانتي متر، ارتفاع 120 تا 150 سانتي متر و وزن 100 تا 250 کيلوگرم است.
زيستگاه مارال در جنگل هاي خزر است و در تمام مناطق جنگلي خزر پراکندگي دارد. هم اکنون بيشترين جمعيت در پارک هاي ملي گلستان و منطقه حفاظت شده دودانگه در مازندران وجود دارد و پراکنش جهاني آن در اروپا، شمال غربي آفريقا، آسيا و آمريکاست.
طبق اظهار نظر افراد محلي و اطلاعات ثبت شده حدود 50 سال پيش اين حيوان در جنگل هاي ارسباران واقع در آذربايجان شرقي و حدود 100 سال پيش در منطقه پاپي لرستان وجود داشته است.

عوامل تهديد جمعيت مارال
بررسي اکولوژي اين گونه از حيات وحش نشان مي دهد که دشمن طبيعي مارال، پلنگ، گرگ و خرس است و متأسفانه همه ساله تعداد زيادي از اين جانوران از سوي شکارچيان شکار مي شود. همچنين با توجه به قطع بي رويه درختان جنگلي و تخريب زيستگاه مارال، سن اين حيوان در معرض تهديد است. به اين ترتيب با شناسايي عوامل تهديد اين گونه جانوري پس از مطالعه ژنتيکي و بررسي جمعيت اين گونه از خلوص ژنتيکي آن جلوگيري شده و احياي آن امکان پذير مي شود.
مارال ها معمولا شبگرد هستند و به صورت اجتماعي زندگي مي کنند. همچنين ترکيب گله در فصول مختلف متفاوت است. ماده ها، بچه ها و نرهاي نابالغ با هم و جدا از دسته نرهاي مسن زندگي مي کنند و گاهي ماده هاي پير يا بدون بچه با نرها مشاهده مي شوند. نرهاي پير زندگي انفرادي را ترجيح مي دهند و با حس شنوايي و بويايي قوي به خوبي شنا مي کنند. در تابستان و به خصوص در فصل جفت گيري مارال ها علاقه زيادي به غلت زدن در لجنزارها دارند و معمولا اواخر غروب، از جنگل خارج مي شوند ، تا اوايل صبح در زمين هاي باز چرا مي کنند و روزها در مناطق انبوه جنگلي به استراحت مي پردازند.
غذاي مارال ها بيشتر علوفه، جوانه، برگهاي جوان، قارچ و تمشک است. جفت گيري آنها اواسط شهريور آغاز مي شود و تا اواسط مهر ادامه مي يابد. در اين فصل، بين نرها جدال هايي جهت تعيين قلمرو و تشکيل حرمسرا درمي گيرد و در بيشتر مناطق زيست آن صداي نرها که به گاوبانگ معروف است، شنيده مي شود.
شکارچيان با تقليد صداها، مارال هاي نر را به جنگ مي طلبند و از فاصله نزديک آنها را شکار مي کنند. معمولا مارال ها در مناطق باز جفت گيري مي کنند و دوره آبستني حدود 250 روز است و در نهايت يک و به ندرت 2 بچه مي زايد. بچه ها بعد از تولد قادر به راه رفتن و دويدن هستند و مادر معمولا آنها را بعد از تولد به مدت 2 تا 3 هفته بين علفهاي بلند مخفي مي کند. خالهاي سفيد رنگ روي بدن بچه ها، آنها را از ديد شکارچيان مخفي مي کند.

کارشناسان معتقدند سخت ترين بخش مطالعات ژنتيک اين گونه جانوري، مطالعات ميداني است؛ چرا که جمع آوري اطلاعات و داده ها بايد بدقت صورت گيرد و در صورتي که نمونه زنده اي از مورد مشخص کشف نشد، بايد از طريق موزه ها يا از طريق نمونه هاي تلف شده جمع آوري شود. از اين رو مطالعات ميداني، بسيار زمانبر است، چرا که حتي شرايط جوي نيز مي تواند اين مطالعات را پيچيده تر کند، اما آغاز اين راه دشوار، بي شک با نتايج منحصر به فردي براي نجات گونه هاي حيات وحش به همراه است و گام مؤثري براي احياي جمعيت مارال در جنگل هاي خزري خواهد بود.

....جام جم....

پروانه هاي ايراني به دوردست ها پر مي کشند

حالا که بتون مي کاريم جاي بوته گل و درخت اقاقيا، حالا که لودر انداخته ايم و تپه ها را زير و رو مي کنيم تا سوله ها سبز شوند، حيات نازک پروانه ها تهديد مي شود و آنها بالهايشان را مي بندند و به خيال ها پر مي کشند.

پروانه ها به شدت به اکوسيستم کوهستاني وابسته هستند و تبديل و تغيير اراضي کوهستاني و جنگلي به زمين هاي کشاورزي بر زندگي پروانه ها تأثيرگذار است و پروانه هاي ايران را در معرض تهديد قرار مي دهد.

منطقه کوهستاني زاگرس، البرز، شمال خراسان و آذربايجان از جمله مهمترين زيستگاه هاي پروانه هاي ايران است که در حال حاضر به دليل تغيير در کاربري اين مناطق، پروانه ها در معرض تهديد هستند.
در ايران حدود 400 گونه پروانه وجود دارد که از اين تعداد ، حدود 60 گونه بومي ايران هستند و در هيچ جاي ديگر مشاهده نمي شوند.
حفظ اکوسيستم هاي کوهستاني براي بقاي گونه هاي حشرات بسيار اهميت دارد و اين رابطه دو طرفه براي بقاي گونه هاي گياهي نيز ارزشمند است.
با نابودي حشرات ، چرخه توليد غذا و مواد غذايي در طبيعت مختل مي شود، چرا که حدود 40 درصد گرده افشاني در طبيعت از طريق پروانه ها صورت مي گيرد.
همچنين با اشاره به اين که چراي بي رويه و سمپاشي نيز از ديگر عوامل تهديد پروانه هاست ، مي توان گفت که معضل چراي بي رويه و فشار بر مرتع مي تواند گونه هاي سبز گياهي را از بين ببرد و گونه هاي خاردار را باقي بگذارد که در طول زمان به نابودي حشرات از جمله پروانه ها منجر مي شود.

۱- معرفي رشته ها :

*دانشگاه آزاد :

 - علوم محيط زيست در ۳ گرايش تنوع زيستي زيستگاه ها ، آلودگي ، ارزيابي و آمايش

 - مديريت محيط زيست در ۳ گرايش مديريت ، اقتصاد ، حقوق

 - مهندسي محيط زيست در ۲ گرايش آب و فاضلاب و آلودگي هوا

*دانشگاه دولتي :

مديريت و برنامه ريزي محيط زيست ، طراحي محيط ، مهندسي منابع طبيعي - محيط زيست

۲ - معرفي منايع :

رشته علوم محيط زيست(آزاد) و محيط زيست دولتي از نظر طرح کنندگان پرسش آزمون و منابع امتحاني تا حدود زيادي همانند هستند.

۳ گرايش علوم محيط زيست نيز از نظر درس ها و منابع امتحاني يکي هستند ولي ضريب درس گرايش مورد نظر و درس زبان تخصصي ، ۳ مي باشد.

الف)کتاب ها :

۱) آلودگي هاي محيط زيست (آب ، هوا ، خاک ، راديواکتيو و ...)

  - آلودگي محيط زيست(آب ، خاک ، هوا) - عرفان منش و افيوني - انتشارات ارکان اصفهان.

  - آلودگي محيط زيست(هوا ، آب ، خاک ، صوت) - مينو دبيري - انتشارات اتحاد.

  - مهندسي محيط زيست - مجيد عباسپور - انتشارات دانشگاه آزاد

۲) شناخت و حمايت محيط زيست

  - شناخت محيط زيست - ترجمه وهاب زاده - انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد.

  - اکولوژي - اردکاني - انتشارات دانشگاه تهران.

  - شالوده بوم شناسي - ترجمه ميمندي نژاد - انتشارات دانشگاه تهران.

۳) پارکداري و ارزيابي محيط زيست

  - طرح ريزي پارک هاي ملي(پارکداري) - هنريک مجنونيان - انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست.

  - شالوده آمايش سرزمين - مجيد مخدوم - انتشارات دانشگاه تهران.

  - ارزيابي اثرات زيست محيطي - مسعود منوري - انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست.

۴) زبان تخصصي

  - زبان تخصصي براي دانشجويان محيط زيست - جعفر نوري - انتشارات دانشگاه آزاد.

  - واژه نامه هاي آخر برخي کتاب ها از جمله کتاب شناخت محيط زيست يا مهندسي محيط زيست.

  - فرهنگ دوسويه محيط زيست - منوري - انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست.

۵) اکولوژی حیات وحش

اين درس مجموعه اي است از درس هاي بوم شناسي مهره داران ، اکولوژي عمومي ، مباني مديريت حيات وحش ، فنون مديريت حيات وحش و زيست شناسي حفاظت.

  - جغرافياي زيستي - نيشابوري - انتشارات سمت.

  - بوم شناسي و مديريت حيات وحش - ترجمه مصداقي - انشارات دانشگاه امام رضا(ع).

  - مباني محيط زيست - ترجمه وهاب زاده - انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد.

  - مقدمه اي بر اکولوژي رفتار - ترجمه وهاب زاده - انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد.

  - اکولوژي عمومي - نيشابوري - انتشارات دانشگاه پيام نور.

  - تنوع حيات - ترجمه وهاب زاده - انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد.

  - غايه ها و کاربرد آنها در شناسايي پستانداران - خالق زاده بيگ - انتشارات جهاد دانشگاهي اصفهان.

۶) بیولوژی حیوانات شکاری

  - جانور شناسي۲ - بهرام کيابي - انتشارات دانشگاه پيام نور.

  - راهنماي صحرايي پستانداران ايران - هوشنگ ضيايي - انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست.

  - راهنماي صحرايي پرندگان ايران - جمشيد منصوري - انتشارات ذهن آويز.

  - پرنده شناسي - جمشيد منصوري - انتشارات دانشگاه آزاد تنکابن.

  - حيات وحش ايران - اسکندر فيروز - انتشارات مرکز نشر دانشگاهي.

ب) ساير منابع :

۱) مطالعه جزوه کلاسی استادان زیر :

  - دکتر محمود کرمي (دانشگاه تهران + علوم و تحقيقات تهران)

  - دکتر بهروز بهروزي راد (واحد علوم تحقيقات اهواز + نور مازندران«تربيت مدرس»)

  - مهندس خليلي پور (دانشگاه علوم و فنون دريايي ، خرمشهر)

  - دکتر همامي (دانشگاه صنعتي اصفهان)

  - دکتر کابلي (دانشگاه صنعتي اصفهان + دانشگاه تهران)

  - دکتر مخدوم و دکتر ياوري (دانشگاه تهران)

  - دکتر کيابي (جزوه هاي قديمي - دانشگاه گرگان + دانشگاه شهيد بهشتي)

۲) کتاب هاي آموزشي انتشارات خانيران

۳) جزوه هاي سنجش تکميلي

۴) تست هاي سال گذشته

۵) مراجعه به جهاد دانشگاهي دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي دانشگاه تهران - کرج

*در رشته مديريت محيط زيست گرايش مديريت به جاي درس هاي اکولوژي حيات وحش و بيولوژي حيوانات شکاري ، از درس هاي رياضيات و آمار و مباني مديريت پرسش داده مي شود.

منابع :

  - تئوري هاي مديريت - جاسبي - انتشارات دانشگاه آزاد.

  - مديريت و برنامه ريزي محيط زيست - محرم نژاد - ناشر : مؤلف.

  - اصول و روش هاي مديريت زيست محيطي - ترجمه مهرداد اندرودي - نشر کنگره.

  - رياضيات و آمار - مرتضي نصت - انتشارات ؟

  - آمار و احتمالات کاربردي - نيکوکار و عربزاده - انتشارات آزاده.

....با تشکر از سرکار خانم دکتر بهباش....

 پستانداران

موش کوچک جزء معدود پستانداراني است که لانه اش را مثل لانه پرندگان مي سازد. او ساختماني توپي شکل از برگها و علف ها مي سازد تا بچه اش را در آن بزرگ کند.
بسياري از پستانداران سوراخ هايي در زمين حفر مي کنند که بيشتر آنها ساختماني ساده دارند و به شکل گودال هستند.
موش کور شبکه اي پيچيده تر از اين براي زندگي و انبار کردن غذا مي سازد.
سگ دم سياه کشتزار، محل زندگي اش را با کندن يک سوراخ با در ورودي تعبيه مي کند که يکي از اين ورودي ها در بالاي ديگري روي يک تپه ي کوچک قرار مي گيرد. اين در ورودي جريان هوا را در اين تپه هدايت مي کند.
سگ آبي شناخته شده ترين پستاندار معمار است. او با استفاده از تيري که با دندان هاي جلويي اش آن را مي اندازد، بر روي رودخانه سدي مي سازد. سگ آبي خانه اش را وسط رودخانه مي سازد. تونل هاي زير آبي که به خانه اين حيوان متصلند، به او کمک مي کند تا بدون برخورد با شکارچيان خارج از آب رفت و آمد کند.

نرم تنان

بي مهرگان بعضي از مشهورترين نمونه هاي معماري حيوانات را به وجود آورده اند. نرم تنان صدف دار، بسياري از نرم تنان که با عنوان حلزون براي ما آشنا هستند و گونه هاي دريايي آنها از غدد مخصوصي براي ساختن صدف خود استفاده مي کنند که بدن نرمشان را محصور و محافظت کند. بسياري از اين گونه ها تنوع بسيار زيادي از ساختمان هاي زيبا و استادانه را بوجود مي آورند. يکي از ظريف ترين صدف ها، صدفي است که توسط فانيلوس يکي از گونه هاي زير دريايي اختاپوس ساخته مي شود. اين صدف مارپيچ است و از يک سري حفره تشکيل شده که هرچه به دهانه صدف نزديکتر مي شوند بزرگتر مي شوند. اين حفره ها گاز را در خود نگهداري مي کنند تا به جانور کمک کنند تا در آب معلق بماند و آخرين و بزرگترين حفره براي نگهداري خود جانور است. اين جانور هرچه بزرگتر مي شود، حفره هاي جديدي مي سازد تا خود را در آن جا دهد.

....مجله شکار و دوستداران طبیعت....